Chrzest żeglarski na Mazurach – tradycja, która łączy pokolenia

Były takie czasy, kiedy ukończenie kursu żeglarskiego nie kończyło się tylko egzaminem, wpisem do książeczki czy westchnieniem ulgi po ostatnim pytaniu z przepisów. Prawdziwy finał przychodził później. Zwykle wieczorem, gdzieś nad mazurskim jeziorem, przy ognisku, w świetle latarek i pod czujnym spojrzeniem tych, którzy już dawno mieli za sobą pierwsze spotkanie z Neptunem.

To był chrzest żeglarski.

Trzydzieści siedem lat temu (tyle lat temu rozpocząłem przygodę z żeglarstwem) dla wielu młodych żeglarzy był niemal obowiązkowym zakończeniem kursu. Patent można było zdobyć, manewr „człowiek za burtą” wykonać poprawnie, a nawet nauczyć się wiązać kilka węzłów, których nazw po latach nikt już nie pamiętał. Ale dopiero po chrzcie człowiek miał poczucie, że naprawdę został przyjęty do żeglarskiej rodziny. Bo papier potwierdzał umiejętności. Chrzest dawał coś więcej — wspomnienie, historię i własne miejsce wśród ludzi, którzy wiedzą, że wiatr potrafi zmienić plany szybciej niż instruktor zdanie w trakcie odprawy.

Skąd wziął się chrzest żeglarski?

Żeglarskie ceremonie inicjacyjne mają bardzo długą historię. Ich korzeni można szukać w dawnych zwyczajach marynarskich, związanych z pierwszym przekroczeniem równika, koła podbiegunowego albo innych ważnych granic na morzu. Najbardziej znaną postacią tych uroczystości był oczywiście Neptun — rzymski bóg mórz, władca fal, sztormów i wszystkich tych sytuacji, w których kapitan mówi: „Spokojnie, wszystko jest pod kontrolą”, choć załoga zaczyna podejrzewać, że właśnie rodzi się nowa legenda.

Podczas tradycyjnego chrztu na pokład przybywał Neptun wraz ze swoim dworem. Towarzyszyli mu między innymi Prozerpina, Tryton, lekarz, golibroda oraz rozmaite morskie stworzenia, których zadaniem było sprawdzenie, czy kandydaci rzeczywiście nadają się do życia na wodzie. Nowicjusze przechodzili symboliczne i często bardzo zabawne próby, a na końcu otrzymywali nowe, żeglarskie imię.

W dawnych ceremoniach bywało znacznie ostrzej. Marynarskie zwyczaje potrafiły być surowe, a próby dzielności nie zawsze miały wyłącznie charakter zabawy. Dzisiaj chrzest żeglarski jest przede wszystkim bezpieczną, humorystyczną ceremonią integracyjną. Ma wywoływać śmiech, budować wspólnotę i dawać uczestnikom poczucie, że właśnie przechodzą przez symboliczny próg — z grona początkujących do grona żeglarzy.

Mazury też miały swojego Neptuna

Na Mazurach nie ma równika. Nie ma też oceanicznych fal, które potrafią wejść na pokład bez zaproszenia. Są za to jeziora, kanały, szanty, portowe ogniska i wiatr, który czasem pojawia się dokładnie wtedy, gdy wszyscy już postanowili, że dziś nie będzie żeglowania. Dlatego mazurski chrzest żeglarski miał swój własny charakter. Neptun nie musiał przypływać na wielkim żaglowcu. Czasem pojawiał się w porcie pieszo, czasem wynurzał się zza hangaru, a czasem przyjeżdżał łodzią, która wyglądała tak, jakby jej właściciel właśnie wracał po zakupy. Broda bywała wykonana z liny, korona z kartonu, a trójząb powstawał z wiosła, starego bosaka albo przedmiotu, którego instruktor później długo szukał. Ale dla uczestników nie miało to najmniejszego znaczenia.

Kiedy zapadał wieczór, ognisko zaczynało trzaskać, a z ciemności dochodził głos: „Czy są tu jacyś śmiałkowie, którzy chcą zostać żeglarzami?”, atmosfera natychmiast robiła się poważna. Przynajmniej do chwili, gdy pierwszego kandydata proszono o zaśpiewanie szanty, której nie znał, albo o wyjaśnienie, dlaczego lina na jachcie nie jest sznurkiem. I wtedy zaczynała się prawdziwa ceremonia.

Próby godne przyszłego wilka jezior

Każdy ośrodek, klub i obóz miał własne pomysły. Jedni sprawdzali znajomość węzłów, inni kazali rozpoznać części jachtu z zasłoniętymi oczami. Bywały żeglarskie zagadki, próby odwagi, śpiewanie szant i zadania wymagające współpracy.

Czasem kandydat musiał odpowiedzieć na pytanie:

— Co robisz, gdy wiatr nagle się wzmaga?

Prawidłowa odpowiedź brzmiała oczywiście:

— Refuję żagle.

Nieoficjalna odpowiedź często brzmiała:

— Pytam instruktora.

A najbardziej życiowa:

— Najpierw sprawdzam, czy instruktor już zaczął się martwić.

Bywały też próby smaku. Niektóre mikstury przygotowywane przez „nadwornego kucharza Neptuna” wyglądały tak, jakby powstały po opróżnieniu wszystkich kubków znajdujących się w kambuzie. Na szczęście współczesny ceremoniał powinien być przede wszystkim bezpieczny, dobrowolny i dostosowany do wieku uczestników. Dobra zabawa nie potrzebuje ani ryzyka, ani upokarzania. Wystarczy odrobina wyobraźni i grupa ludzi, którzy potrafią śmiać się również z samych siebie. Po wykonaniu prób następował najważniejszy moment.

Neptun nadawał uczestnikowi nowe imię.

Nie było już zwykłego Tomka, Ani czy Pawła. Pojawiał się „Wicher z Kisajna”, „Królowa Szotów”, „Bosman Bez Kompasu”, „Pogromca Mielizn” albo „Wielki Sternik, Który Nigdy Nie Zgubił Odbijacza”. To ostatnie imię zazwyczaj otrzymywał ktoś, kto przez cały kurs trzy razy zgubił odbijacz.

Ja dostałem imię: "Spanikowany przechył". Ironia jakaś, przecież lubię przechyły, a załogi z którymi pływam kompletnie nie rozumieją genezy tego imienia. Ona jest prosta. W czasie kursu kiedy robił się przechył, zaznaczyć należy że ja patent robiłem na Omegach, jeszcze z rogatnicą, chwytałem się burt, szotów, talii z obawy, że wypadnę z łódki, albo się sama wywróci. Także ten.... Imię całkiem trafione.

Chrzest, którego się nie zapomina

Najważniejsze w tej ceremonii nie były jednak próby. Nie chodziło o przebranie Neptuna ani o to, kto wymyślił najzabawniejsze żeglarskie imię. Chodziło o chwilę, w której człowiek czuł, że należy do załogi. Przez kilka tygodni albo całe wakacje uczestnicy wspólnie stawiali żagle, uczyli się wiązać węzły, gotowali w ciasnym kambuzie, mokli podczas deszczu i próbowali zasnąć w koi, która była dokładnie o trzydzieści centymetrów za krótka. Razem popełniali błędy. Razem uczyli się odpowiedzialności. Razem odkrywali, że na jachcie nie ma „czyjejś pracy”, bo jeśli nikt nie przywiąże odbijaczy, to po chwili wszyscy będą ich szukać. Chrzest był symbolicznym podsumowaniem tej wspólnej drogi. Może właśnie dlatego po tylu latach pamięta się nie pytania egzaminacyjne, lecz wieczór nad jeziorem. Pamięta się ognisko, śmiech, mokrą koszulkę, śmieszne imię i ludzi, z którymi jeszcze rano ćwiczyło się zwrot przez sztag.

Patent trafiał do szuflady, wspomnienie zostawało na całe życie.

Czy chrzty żeglarskie odbywają się jeszcze dziś?

Tak. Chrzest żeglarski nie zniknął. Nadal organizują go niektóre kluby, szkoły żeglarskie, obozy i organizatorzy rejsów. Wciąż można spotkać Neptuna, jego dwór, żeglarskie próby i uroczyste nadawanie morskich imion. Współczesne relacje z obozów i klubów pokazują, że tradycja jest żywa, choć nie wszędzie stanowi stały element szkolenia. Niestety nie jest tradycją którą się podtrzymuje powszechnie, a szkoda.

Zmienił się jednak charakter kursów. Dawniej wiele szkoleń trwało długo. Uczestnicy spędzali ze sobą tygodnie, mieszkali na jachtach lub w ośrodkach, wspólnie pracowali i tworzyli prawdziwe załogi. Był czas na wieczorne ogniska, śpiewanie szant, opowieści instruktorów i ceremonie, które nie mieściły się w planie zajęć, ale były ważną częścią żeglarskiego wychowania.

Dzisiaj wiele kursów jest krótszych i bardziej intensywnych. Program trzeba zmieścić w kilku dniach. Jest teoria, praktyka, manewry, przepisy, egzamin i powrót do domu. Współczesne szkolenia na Mazurach często trwają około tygodnia i koncentrują się na zdobyciu konkretnych umiejętności potrzebnych do samodzielnego zdania egzaminu. Z mojego punktu widzenia, niestety. Jako armator dostrzegam wielu żeglarzy, którzy niekoniecznie pozyskali odpowiednią wiedzę na swoich kursach i to bez pastwienia się nad nimi, wiedzę fundamentalną.

No cóż, świat przyspieszył, a ludzie mają mniej czasu. Ale być może właśnie dlatego warto wracać do takich tradycji. Bo żeglarstwo nie składa się wyłącznie z manewrów. Żeglarstwo to także opowieści, wspólne przeżycia, portowe wieczory i poczucie, że ktoś kiedyś przekazał nam coś więcej niż tylko wiedzę.

Może czas przywrócić mazurski chrzest?

Wyobraźmy sobie zakończenie kursu na Mazurach. Wieczór. Jachty stoją przy pomoście. Jezioro jest spokojne, a ostatnie promienie słońca odbijają się od wody. W porcie płonie ognisko. Kursanci, którzy jeszcze kilka dni wcześniej nie wiedzieli, gdzie jest dziób, stoją teraz razem i opowiadają, jak pierwszy raz samodzielnie poprowadzili jacht. Nagle z ciemności rozlega się głos:

— Kto ośmielił się żeglować po moich jeziorach bez mojej zgody?

Pojawia się Neptun Mazurski. Nieco bardziej portowy niż oceaniczny. Z brodą z kawałka starej liny. W koronie, która prawdopodobnie jeszcze rano była elementem dekoracji w bosmanacie. Z trójzębem, który wygląda podejrzanie podobnie do bosaka.

Przed nim stoją kandydaci. Każdy otrzymuje żeglarskie imię. Każdy składa symboliczne przyrzeczenie, że będzie szanował wodę, dbał o załogę, pomagał innym i nigdy nie zostawi śmieci na brzegu. A potem wszyscy śmieją się, śpiewają i wspominają. Bo być może właśnie tego trochę brakuje współczesnemu żeglarstwu — czasu na budowanie tradycji. Nie po to, aby udawać, że dawniej wszystko było lepsze. Każde pokolenie ma swoje jachty, swoje marzenia i własne historie. Warto jednak zachować to, co sprawiało, że młody człowiek po kursie nie mówił tylko:

- „Zdałem egzamin”.

Mówił:

- „Zostałem żeglarzem”.

Neptun nadal czeka

Może chrzest żeglarski nie powinien być obowiązkiem. Nie każdy lubi występować przed grupą, nie każdy chce brać udział w zabawie i każda ceremonia powinna odbywać się z szacunkiem dla uczestników. Ale warto dać ludziom wybór. Bo w świecie szybkich kursów, elektronicznych testów i zdjęć robionych telefonem może nadal być miejsce na wieczór przy ognisku. Na śmiech. Na żeglarskie imię. Na symboliczne przyjęcie do załogi. Po trzydziestu siedmiu latach można zapomnieć, ile razy instruktor powtarzał, że najpierw trzeba pomyśleć, a dopiero potem ciągnąć za linę.

Chrzest się pamięta, pamięta się ludzi. pamięta się pierwszy jacht i pierwsze prawdziwe poczucie, że jezioro nie jest już tylko miejscem wakacyjnego wypoczynku.

Staje się częścią życia. A gdzieś pomiędzy Giżyckiem, Sztynortem, Rynem i Węgorzewem Neptun Mazurski prawdopodobnie nadal czeka.

Tylko czasem narzeka, że dawniej kandydaci przychodzili na chrzest w sztormiakach, a dziś najpierw pytają, czy w porcie jest Wi-Fi.

Pocieszające jest to, że kiedy wiatr wypełnia żagle, wszystko wraca na właściwe miejsce.

Przemysław Janusewicz

Chrzest żeglarski – kiedy Neptun przyjmował nas do swojej załogi